Gửi câu hỏi

Tại sao các liền anh liền chị quan họ không được lấy nhau?

Printer-friendly versionSend by emailPDF version
Người hỏi: 
Thanh Yên
Câu hỏi: 

Tôi nghe nói trong nghệ thuật hát quan họ xưa thì tại các làng quan họ các liền anh liền chị hát đôi với nhau sẽ không được yêu nhau lấy nhau, tại sao lại có quy định này? Xin cám ơn!

Câu trả lời: 

Bạn Thanh Yên thân mến!

Quan họ, một loại hình dân ca  truyền thống của người Việt ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, mà cụ thể là xứ Kinh Bắc xưa đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới năm 2009.

Dân ca quan họ vốn là một hình thức sinh hoạt văn hóa nổi tiếng của nam nữ thanh niên tại các làng quê ven bờ sông Cầu. Theo đó, tại các canh hát, các làng quan họ thường thi nhau hát đối đáp với một bên là các liền anh (nam) và một bên là các liền chị (nữ). Theo tập tục bất thành văn tại các làng quan họ thì các liền anh liền chị hát giao duyên với nhau không được yêu nhau, lấy nhau.

Nguồn gốc của tập tục này có nhiều cách lý giải. Có câu chuyện về nguồn gốc quan họ kể rằng trước đây tại xứ Kinh Bắc có người con gái đẹp người đẹp nết, đã nên duyên với nhà vua khi trên đường đi đánh trận ngài đi qua vùng này. Nàng theo vua xông pha trận mạc, tuy nhiên khi đất nước thái bình, nhà vua bận bịu với quốc gia đại sự, với bao cung tần mỹ nữ vây quanh mà không gần gũi nàng như trước. Không chịu được cảnh cô đơn trong cung cấm, nàng đã xin với vua cho trở về quê cũ mở mang nông nghiệp, lập ấp, chiêu mộ dân binh. Đặc biệt, đội dân binh này chỉ chiêu mộ nữ, không có nam và trong thời gian tham gia dân binh, các nữ dân binh bị nghiêm cấm không được quan hệ nam nữ, không được yêu đương.

Tuy nhiên, do lứa tuổi thanh xuân phơi phới, các dân binh này vẫn tìm cách trao gửi tâm tình qua những câu thơ, điệu ví. Sau đó, mọi người truyền miệng nhau, cùng nhau thi thố, chia thành các đội nam (Liền anh), đội nữ (Liền chị), (ta có thể hiểu: liền anh - liền chị, giống như đàng anh - đàng chị, hoặc giới nam và giới nữ). Những lời hát qua tháng ngày gọt giũa trở nên tình tứ hơn, mượt mà hơn. Đó chính là những làn điệu quan họ giao duyên mà ngày nay chúng ta được thưởng thức.

Cũng chính vì những người hát quan họ lúc bấy giờ là những nữ dân binh với nội quy cấm không được lấy chồng trong thời gian nghĩa vụ nên mới có tập tục liền anh liền chị trong các làng quan họ tham gia hát giao duyên với nhau không được yêu nhau, lấy nhau.

Cũng có một cách lý giải khác:

Âm nhạc nói chung và nghệ thuật quan họ nói riêng rất cần lửa, ngọn lửa phải luôn luôn cháy trong tim mỗi người nghệ sĩ thì khi đó họ hát mới hay, mới làm rung động trái tim người khác. Nghệ sĩ phải luôn hướng đến cái chưa có, chưa được, chưa hoàn tất khiến cho nỗi khát khao cháy bỏng, cho nên người xưa, trong một phạm vi địa lý chật hẹp không muốn những nghệ sĩ của mình viên mãn trong tình yêu đôi lứa nên đã cấm hôn nhân trong quan họ.

Nhưng quan họ lại là một mối quan hệ keo sơn, một kiểu nghĩa tình hết sức đặc biệt, nên tình cảm vẫn nẩy sinh. Song vì sự ràng buộc bởi tục lệ truyền đời nên điều duy nhất mà các liền anh liền chị có thể bày tỏ chỉ là “tình trong như đã”, một thứ tình cảm độc nhất vô nhị chỉ có ở người quan họ. Với tâm hồn khao khát ấy các liền anh liền chị đã gửi gắm mọi tình cảm vào lời ca, tiếng hát đối đáp. Sự dồn nén tích tụ “khí chất âm dương” để rồi “phát tiết” vào nghệ thuật như vậy được coi như một thứ “ái tình nghệ thuật”, một mối quan hệ thiêng liêng, thắm đượm tình người, một nguồn cảm hứng bất tận của các liền anh liền chị.

Chuyện cấm yêu đương trong quan họ tuy chỉ tồn tại dưới dạng bất thành văn nhưng được cộng đồng công nhận như một lệ làng. Trải qua bao đời, việc quan họ kết nghĩa không được lấy nhau nâng tầm thành một lối sống, một chuẩn mực đạo đức của người quan họ.

Ngoài ra, trong môi trường sinh hoạt văn hóa tại các làng quan họ thường có tục kết chạ giữa các làng quan họ. Từ tục kết chạ, trong các bọn quan họ xuất hiện tập quán kết bạn quan họ. Mỗi bọn quan họ (một nhóm từ 4 người trở lên kết hợp với nhau thành một bọn để tham gia hát đối quan họ, gồm có bọn nam và bọn nữ) của một làng đều kết bạn với một bọn quan họ ở làng khác theo nguyên tắc quan họ nam kết bạn với quan họ nữ và ngược lại. Các làng đã kết chạ trai gái trong các bọn quan họ không được cưới nhau. Thực chất thì hình thức kết chạ, kết bạn này gần giống như hình thức kết nghĩa, mọi người coi nhau như anh em. Dù không cùng huyết thống, nhưng đã là anh em kết nghĩa thì không thể lấy nhau.

Thân ái!